Prva saznanja o utvrđenim naseljima u Homolju dobijena su zahvljujući putopiscima iz 19. veka.

Njihovi objavljeni izveštaji i crteži današnjim naučnicima predstavljaju polaznu tačku za istraživački rad. U pitanju su utvrđenja koja su bila naseljena tokom različitih perioda srednjeg veka.

Malo je pisanih izvora koji rasvetljavaju prošlost Homolja i šire okoline tokom navedenog razdoblja istorije.

Izuzetak predstavlja utvrđeni grad Ždrelo u Gornjačkoj klisuri, koji je zasigurno bio naseljen od druge polovine 13. veka.

ARHEOLOŠKA REKOGNOSCIRANjA NA LOKALITETU GRADAC U HOMOLjU 24024
Fotografija je zaštićena autorskim pravom Foto:Milan Milovanović

U ovom trenutku jedino arheološka iskopavanja mogu ponuditi nove podatke o utvrđenim naseljima unutar spomenute teritorije.

Jedno od njih koje zaslužuje posebnu pažnju daljih istraživanja jeste lokalitet Gradac koji se nalazi istočno od Krepoljina, na levoj obali Mlave.

U pitanju je utvrđeno naselje na stenovitom grebenu na nadmorskoj visini od oko 330 m.

Položaj na kome su podignuti bedemi je vešto odabran budući da se sa lokaliteta mogao kontrolisati prodor neprijatelja iz pravca Krepoljinske kotline i Ribarske klisure.

ARHEOLOŠKA REKOGNOSCIRANjA NA LOKALITETU GRADAC U HOMOLjU 24024
Fotografija je zaštićena autorskim pravom Foto:Milan Milovanović

Lokalitet kraj Krepoljina privlačio je mnoge putopisce i istraživače.

Prvi među njima bio je profesor Jovan Dragašević početkom sedamdestih godina 19. veka.

Tadašnji profesor vojne geografije na Artiljerijskoj školi ostavio je podatke o zidinama nekadašnjeg grada na vrhu strmog grebena koji se spušta do Mlave.

Do kraja 19. veka lokalitet Gradac biće takođe predmet proučavanja austrijskog putopisca Feliksa Kanica.

Prvu obradu pokretnih nalaza sa ovog lokaliteta izvršiće profesor arheologije Mihailo Valtrović 1890. godine u časopisu Starinar.

Reč je o sekirama iz kasnog bronzanog doba koje su slučajno pronašli meštani Krepoljina.

ARHEOLOŠKA REKOGNOSCIRANjA NA LOKALITETU GRADAC U HOMOLjU 24024

Početkom 20. veka ostaci utvrđenja Gradac privućiće pažnju još jednog profesora.

U pitanju je etnolog Tihomir Đorđević, koji tada vrši prva arheološka rekognosciranja u homoljskoj mikroregiji.

Pedesetih godina nalazište će obići i Nikola Krstić, tadašnji saradnik požarevačkog muzeja i ljubitelj starina ovog kraja.

Vredno je istaći da u svojim zapisima ostavlja podatake o moćnom utvrđenju, kao i ostacima crkve, koja je tada prvi put zapažena.

Do kraja 20. veka lokalitet će biti predmet kraćih proučavanja od strane nadležnih kulturnih institucija.


Septembra 2019. godine članovi Udruženja građana „Jovan Dragašević – baština epoha“ iz Požarevca sproveli su reviziono rekognosciranje lokaliteta Gradac, što je ujedno i njihova prva akcija tog tipa.

U realizaciji ovih istraživanja pomogli su Olivera Filipović iz Zavičajnog muzeja Homolja u Žagubici i etnolog/antropolog Dejan Radisavljević iz Beograda.

Najpre je izvršeno anketiranje meštana, kada su prikupljene legende ovog kraja koje govore o prisustvu drevnih Rimljana na grebenu iznad sela. Kod meštana se takođe nalazi i pokretan arheološki materijal (oružje, alat itd) koji potiče sa površine terena.

ARHEOLOŠKA REKOGNOSCIRANjA NA LOKALITETU GRADAC U HOMOLjU 24024
Fotografija je zaštićena autorskim pravom Foto:Milan Milovanović

Nakon anketiranja meštana izvršeno je ispitivanje lokaliteta.

Na vrhu teško pristupačnog grebena evidentirani su ostaci fortifikacija, profanih objekata i crkve.

Na zapadnoj strani nalazišta je bedem koji nije privukao pažnju ranijih istraživača.

Odbrambeni zid može da se prati u dužini od najmanje 40 m i ima očuvanu visinu od preko 4 m. Načinjen je od lomljenog kamena srednje veličine koji je vezan krečnim malterom.

Bedem su na više mesta devastirali ilegalni tragači. U unutrašnjosti branjenog areala mogli su da se raspoznaju ostaci tri profana objekta.

Na površini terena sakupljeni su iz ilegalnih iskopa pokretni arheološki nalazi, od koji su neki hronološki osetljivi.

Predmeti su nakon rekognosciranja predati Zavičajnom muzeju Homolja u Žagubici.

ARHEOLOŠKA REKOGNOSCIRANjA NA LOKALITETU GRADAC U HOMOLjU 24024
Fotografija je zaštićena autorskim pravom Foto:Milan Milovanović

Svakako je najveću pažnju privukla crkva koja se nalazi na isturenoj litici u sevoristočnom delu lokaliteta.

Objekat u kome su nekada sveštenici služili liturgiju je većim delom uništen. Tragovi razaranja, koji su delo ilegalnih kopača, uočeni su u oltarskom prostoru i na južnom zidu crkve.

U zapadanom delu hrama, neposredno uz glavni ulaz, smeštene su dve grobnice u kojima su najverovatnije bili sahranjeni ktitori.

Severna grobnica je prekrivena zemljom i rastinjem, dok je južna delimično ispunjena šutom.

ARHEOLOŠKA REKOGNOSCIRANjA NA LOKALITETU GRADAC U HOMOLjU 24024
Fotografija je zaštićena autorskim pravom Foto:Milan Milovanović

Na osnovu sakupljenih nalaza, koji će tek biti predmet detaljnije obrade, može se sa rezervom pretpostaviti da je utvđenje na lokalitetu Gradac izgrađeno u srednjem veku, najverovatnije krajem 13. ili na samom početku 14. stoleća.

Potrebno je napomenuti da je lokalitet prvobitno bio naseljen u praistoriji, tačnije tokom bronzanog doba, o čemu svedoče sekire koje je objavio profesor Valtrović.

U ovom trenutku je neophodno skrenuti pažnju na potrebu za urgentnim zaštitnim iskopavanjima, kako ostaci zidina ne bi bili u potpunosti uništeni od strane ilegalnih kopača.

Autor: Udruženje građana Jovan Dragašević – baština epoha

Fotografije su zaštićene autorskim pravom Foto:Milan Milovanović

0 0 vote
Article Rating
Prijavljujem se
Obavesti me o
1 Comment
Newest
Oldest
Inline Feedbacks
View all comments
Djoda
04/10/2019 23:11

Svaka cast MiMi-ju. Da je vise arheologa kao Milan, arheologija u Srbiji bi procvetala.